sobota, 18.09.2021 - tydzień (N)ieparzysty
logoPolSl100 logoRE100 logoKESU

Katedra Elektroenergetyki
i Sterowania Układów

Jan Obrąpalski

Jan Obrąpalski

(1881-1958) - profesor zwyczajny. Współorganizator Politechniki Śląskiej, kierownik Katedry Energetyki, twórca specjalności elektroenergetyka na Wydziale Elektrycznym. Autor pierwszej w kraju książki z zakresu gospodarki elektroenergetycznej. W okresie okupacji przewodniczący konspiracyjnego zespołu elektryfikacji Polski w obecnych granicach.

Jan Obrąpalski urodził się 13.07.1881 r. w Warszawie jako syn Erazma - inż. komunikacji i jego drugiej żony Marii z Siemiradzkich. Po otrzymaniu w 1899 r. matury w gimnazjum klasycznym w Kielcach, ukończył w 1904 r. studia na Wydziale Mechanicznym Instytutu Technologicznego w Petersburgu. Następnie, z dyplomem inżyniera, po odbyciu rocznej praktyki monterskiej w Zagłębiu Dąbrowskim, studiował przez 2 lata elektrotechnikę i termodynamikę na Politechnice w Berlinie Charlottenburgu.

Pracę zawodową rozpoczął w 1908 r. w firmie Siemens w Sosnowcu, jako inżynier przy montażu maszyn i urządzeń elektrycznych, w prowadzonej w tym okresie na dużą skalę (jak na ówczesne warunki) elektryfikacji ciężkiego przemysłu, przede wszystkim kopalń i hut. W 1911 r. został zaangażowany do Towarzystwa Górniczego Saturn w Czeladzi, największego przedsiębiorstwa przemysłowego w Zagłębiu Dąbrowskim. Tam przeszedł wszystkie szczeble administracji technicznej od asystenta ruchu maszynowego do kierownika Wydziału Elektromechanicznego i członka dyrekcji.

Oprócz działalności zawodowej, a raczej jako jej uzupełnienie, inż. Jan Obrąpalski doprowadził, jako główny inicjator, do założenia w 1911 r. Koła Elektrotechników w Sosnowcu zalegalizowanego przy jedynej na tamtym terenie organizacji o podłożu technicznym - Sekcji Górniczo-Hutniczej Warszawskiego oddziału Tow. Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu. Po zjeździe założycielskim SEP 7-9.06.1919 r. w Warszawie, w którym wzięło udział 15 delegatów z Zagłębia, Koło Sosnowieckie weszło w skład utworzonego Stowarzyszenia Elektrotechników Polskich, jako jedno z kół założycielskich.

Oprócz pracy w SEP był w latach 1929-1934 przewodniczącym Koła Energetyków przy Stowarzyszeniu Inżynierów i Techników Woj. Śląskiego w Katowicach.

W latach 1923-1926 był członkiem Komisji Elektryfikacji Polskiego Zagłębia Węglowego, która opracowała memoriał dla Wydziału Elektrycznego Ministerstwa Robót Publicznych, stanowiący podstawę do późniejszej elektryfikacji Zagłębia.

Brał również udział w pracach Polskiego Komitetu Energetycznego i Polskiego Komitetu Normalizacyjnego. W latach 1926-1932 przewodniczył Komisji Nr 5 PKE - Urządzeń Elektrycznych w Kopalniach Węgla, która wydała w 1929 r. "Przepisy budowy i ruchu urządzeń elektrycznych prądu silnego w podziemiach kopalń" jako PPNE-17. Od 1935 r. działał w Centralnej Komisji Normalizacji Elektrycznej (CKNE), a w 1939 r. został jej przewodniczącym oraz przewodniczącym Komisji Redakcyjnej, która miała szczególne znaczenie, gdyż jej zadaniem było poddawanie ocenie merytorycznej i redakcyjnej każdej normy opracowanej w komisjach fachowych.

W 1924 r. inż. J. Obrąpalski rozpoczął na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej trwającą 35 lat działalność dydaktyczną, obejmując wykłady z elektrotechniki górniczo-hutniczej i napędów, jako przedmiotu uzupełniającego w Katedrze i Zakładzie Urządzeń Elektrycznych prof. Stanisława Odrowąża-Wysockiego. Był to jedyny, a tak bardzo potrzebny dla przyszłych pracowników ciężkiego przemysłu, wykład z tej dziedziny na polskich uczelniach. W 1928 r. został docentem, a w roku akademickim 1929/1930 uzyskał habilitację, piątą z kolei, na Wydziale Elektrycznym, uzyskując prawo "Venia docendi" (zezwolenie na wykładanie).

W 1929 r. doc. J. Obrąpalski objął stanowisko dyrektora Stowarzyszenia Dozoru Kotłów Parowych (SDKP) w Katowicach i rozpoczął najważniejszy i najbardziej dynamiczny okres swej działalności. W ciągu kilku lat Stowarzyszenie z instytucji o charakterze nadzorczym stało się poważną, uznawaną i cenioną daleko poza Śląskiem i Zagłębiem placówką naukowo-badawczą.

Związany od początku działalności inżynierskiej z Zagłębiem Śląsko-Dąbrowskim nie przyjął oferowanej Mu w 1932 r. przez Politechnikę Warszawską Katedry Urządzeń Elektrycznych po zmarłym prof. Odrowążu-Wysockim i tytułu profesora zwyczajnego. Znalazł jednak czas na podjęcie w latach 1936 - 1939 wykładów w Wyższym Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych w Katowicach.

W 1939 r. udało Mu się wydostać z Katowic w ostatniej chwili przed wkroczeniem Niemców. Tragedię wrześniową przeżył bardzo ciężko. Załamał się nerwowo i z ciężkiej depresji wyszedł tylko dzięki nadzwyczaj troskliwej opiece żony, z którą tworzył idealne małżeństwo. Energię i równowagę duchową odzyskał dopiero w 1941 r. Znalazłszy schronienie w Warszawie nawiązał kontakt z działającym w konspiracji wiceprezesem SEP K.Szpotańskim i w porozumieniu z nim zorganizował 12-osobowy zespół, który pod jego kierownictwem opracował Program Elektryfikacji Polski. Później niejednokrotnie z programu korzystano, tak trafne były zawarte w nim przewidywania, zwłaszcza dotyczące lokalizacji elektrowni. Główne tezy swego projektu przedstawił po wojnie w odczytach dnia 04.12.1945 r. w Warszawie i 07.03.1946 r. w Katowicach.

W 1945 r. wrócił na Śląsk do dawnego Stowarzyszenia zwanego teraz Śląskim Biurem Dozoru Kotłów, ale to już nie było to "Jego" Stowarzyszenie. Bezkompromisowa postawa i odwaga w wypowiadaniu własnego zdania stwarzała konfliktowe sytuacje z władzami, dlatego zaczął ograniczać tam swoją działalność. Brał natomiast czynny udział w restytucji działalności SEP. W marcu 1945 r., jako jeden z b. prezesów SEP został członkiem Tymczasowego Zarządu Głównego i funkcję tę pełnił do grudnia 1947 r., tj. do I Walnego Zjazdu Delegatów SEP w Warszawie, na którym wybrano pierwszy powojenny Zarząd Główny SEP z prezesem Włodzimierzem Szumilinem.

Jednocześnie, jako ostatni przedwojenny prezes Oddziału Zagłębia Węglowego SEP, po uzyskaniu zgody władz zwołał na 21.01.1946 r. zebranie organizacyjne, a na 16.02.1946 r. pierwsze Walne Zebranie członków OZW, na którym wybrano nowy zarząd z prezesem Lucjanem Nehrebeckim.

Sytuacja w przemyśle w pierwszych latach po wojnie była bardzo trudna m.in. ze względu na brak obowiązujących norm i przepisów. Inż. Jan Obrąpalski włożył dużo wysiłku we wznowienie działalności normalizacyjnej SEP. Zarząd Główny SEP powołał go na przewodniczącego Centralnej Komisji Normalizacji Elektrotechnicznej i Komisji Redakcyjnej. Na początku 1948 r. zrezygnował jednak ze stanowisk w CKNE ze względu na liczne obowiązki w pracy naukowej i dydaktycznej.

W 1946 r. został profesorem kontraktowym na Wydziale Elektrycznym Politechniki Śląskiej w Gliwicach i zorganizował pierwszą tego typu w Polsce Katedrę Energetyki poświęconą zagadnieniom gospodarki elektroenergetycznej. W roku akademickim 1947-1948 był prodziekanem Wydziału Elektrycznego, a w 1948 r. został profesorem nadzwyczajnym i kierownikiem Katedry Energetyki. W 1956 r. otrzymał nominację na profesora zwyczajnego i został kierownikiem Katedry Elektryfikacji Zakładów Przemysłowych powstałej z połączonych katedr Energetyki i Napędu Elektrycznego. W tym okresie współpracował z ciężkim przemysłem Śląska, a zwłaszcza z górnictwem węglowym, gdzie cieszył się podobnie jak przed wojną, wielkim autorytetem i olbrzymim szacunkiem. Często odwoływano się w bardzo poważnych sprawach do Jego wiedzy i doświadczenia, a Jego opinie nie podlegały dyskusji. Współpracował ściśle z Głównym Instytutem Górnictwa. Był przewodniczącym Rady Naukowej Zakładu Energomechanicznego GIG-u, a w latach 1957-1958 brał czynny udział w pracach Komitetu Elektryfikacji Polski PAN, gdzie był członkiem prezydium, w pracach Państwowej Rady Energetycznej i wielu innych. Pracując w przemyśle i na Politechnice wychował wielu wybitnych inżynierów.

Jego dorobek publikacyjny obejmuje ponad 30 artykułów drukowanych w latach 1925-1938 w Przeglądzie Elektrotechnicznym, "Techniku" i "Technice Cieplnej", sprawozdaniach i pracach Polskiego Komitetu Energetycznego, a ponadto 7 książek, z których "Elektryczne maszyny wyciągowe" i "Gospodarka energetyczna" doczekały się 3 wydań.

Studenci, którzy słuchali wkładów Profesora, wspominają, że wykładał jasno, zrozumiale, posługując się piękną polszczyzną, w tempie umożliwiającym zrobienie notatek. Unikał teoretycznych zawiłości, ale żądał zrozumienia fizykalnej strony zjawiska. Przytaczał wiele przykładów ze swej olbrzymiej praktyki, przez co wykład stawał się bardziej zrozumiały i interesujący. Dawał również przy tym wiele praktycznych rad życiowych dotyczących nie tylko wykładanego przedmiotu. Był jednym z pierwszych, którzy wiązali nauczanie z realiami przemysłowymi, umiał technikę łączyć z ekonomią, a rozwój techniki podporządkowywać interesom społecznym i narodowym.

Z żoną Gabrielą z Ostromęckich miał dwóch synów, Tadeusza i Jana.

Zmarł 14.12.1958 r. w Wiśle i pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim orderu Polonia Restituta (1937) i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1955).W 1959 r. otrzymał pośmiertnie godność Członka Honorowego SEP.